Rijk legt de bal bij de gemeenten en de burgers

Een stapel bezuinigingen en verdere decentralisatie: dat maakt kwetsbare burgers ongerust en plaatst de gemeenten voor de opgave om zorg en welzijn overeind te houden.

'Mensen die zorg nodig hebben worden ongerust: ze zijn nu vooral afhankelijk van de gemeente, terwijl die gemeenten nog volop aan het reorganiseren zijn en flink gekort worden'.

Dat zegt Marijke Steenbergen van MOVISIE in een eerste reactie op de Miljoenennota. 'Hoe houden we de kwaliteit van zorg en welzijn op een goed niveau, dat is de belangrijkste vraag. De pijn wordt nu echt voelbaar.'

In het Nederland van het kabinet Rutte moet de burger meer voor zichzelf zorgen. Hij wordt meer dan voorheen verantwoordelijk voor zijn werkgelegenheid, zijn eigen zorgvoorziening, voor de mantelzorg in zijn omgeving en voor zijn eigen emancipatie. De burger moet vaker vrijwilligerswerk doen, ook bij de politie en in zijn eigen buurt, om de cohesie in de eigen leefomgeving op peil te houden. De burger moet misstanden signaleren en melden.

Tegelijkertijd gaat de gemeente van het kabinet Rutte minder voor de burger zorgen: op vrijwel alle sociale terreinen gaat de overheid de burger minder helpen, maar de burger vertellen dat hij het zelf moet oplossen en in zijn eigen omgeving hulp kan mobiliseren. Beperkte middelen zijn beschikbaar om te zorgen dat de zwakste broeders niet door de laatste mazen van het welzijnsnet vallen.

De economische crisis draagt ongetwijfeld bij aan het tempo waarin deze veranderingen worden doorgevoerd, maar crisis of niet: het tempo ligt schrikbarend hoog. MOVISIE heeft zorg over het vermogen van de burgers om deze nieuwe taken in te plannen in hun toch al drukke bestaan en over het vermogen van gemeenten om iedereen toch de zorg te geven die noodzakelijk is.

Wmo en Welzijn Nieuwe Stijl
Het succesvolle programma Welzijn Nieuwe Stijl, dat moest zorgen voor een efficiëntere inzet van welzijn en een verdieping moest geven aan de Wmo, loopt af in 2012. Maar de inzichten en ervaringen worden de komende jaren actief ingezet om de decentralisaties van gemeentetaken verder te versterken o.a. ook richting zorgaanbieders. Dit geeft kansen, vindt MOVISIE.

Zoals VNG en Divosa deze week terecht signaleerden, treffen de nu voorgestelde maatregelen sommige kwetsbare groepen extra hard. MOVISIE ziet de risico’s van cumulatie-effecten die kunnen ontstaan door de maatregelen in de Wet werken naar vermogen en de decentralisatie van de AWBZ naar de Wmo. Dit vraagt op lokaal niveau om integraal beleid op de terreinen welzijn en sociale zaken. Voorkomen moet worden dat kwetsbare mensen van het ene wettelijke kader naar het andere worden geschoven. Dan vindt geen feitelijke besparing plaats, maar hooguit een verschuiving van de druk op budgetten. Het krappe tijdspad, vooralsnog geen duidelijk wettelijk kader, interne taakstellingen, een uitbreiding van verantwoordelijkheden en daarbovenop scherpe bezuinigingen, maken de druk op gemeenten hoog. Het ondersteunen van gemeenten in deze transitie en het monitoren van de gevolgen van de decentralisaties voor kwetsbare groepen ziet MOVISIE dan ook als een belangrijk aandachtspunt in het komende jaar.

AWBZ
De beperking van de uitgaven vanuit de AWBZ wordt voortgezet. Wonen en zorg worden verder gescheiden en de AWBZ gaat alleen nog over de zorg. De minister van VWS komt niet terug op haar plannen om het pgb te beperken tot mensen met recht op verblijf in een zorginstelling. Voor anderen moet het pgb worden vervangen door zorg in natura. Hoe dat er in de praktijk uit gaat zien, blijft onduidelijk. Onderzoek heeft uitgewezen dat pgb’s kosten besparen, mogelijk leidt dit besluit dus tot meer kosten elders. Deze beslissing lijkt ook haaks te staan op de nadrukkelijke doelstelling van het kabinet om mensen de regie terug te geven over hun eigen zorg en ondersteuning.

Opvallend is geringe aandacht voor zelfhulp. Deze vorm van ondersteuning zou uitstekend passen in het kabinetsbeleid, maar zelfs in de tekst over de GGZ, waar fors bezuinigd moet worden, komt het hele begrip niet voor.

Mantelzorg en vrijwilligerswerk
Opvallend is ook de voorgestelde versmalling in de ondersteuning van vrijwilligerswerk naar vrijwilligers in zorg en welzijn, terwijl aan de andere kant vrijwilligers meer ingezet worden in informele zorgtaken om professionele zorg te ontlasten. VWS komt eind 2011 met een Nationale overeenkomst met stimuleringsmaatregelen voor het meer inzetten van vrijwilligers op dit terrein. De komende beleidsbrief vrijwilligerswerk zal zicht bieden op ondersteuningsmaatregelen, met name gericht op het ondersteunen van mensen met beperking. Andere vormen van vrijwilligerswerk komen onder andere verantwoordelijkheden te liggen. Zo wil BZK in 2015 5.000 vrijwilligers hebben bij de politie.

Kwetsbare burgers
Het vergroten van de eigen verantwoordelijkheid op het terrein van werk en inkomen staat centraal in de begrotings-/bezuinigingsplannen van het Ministerie van SZW. Ook kwetsbare burgers moeten meer zelf verantwoordelijk worden voor re-integratie en het vinden van werk bij reguliere werkgevers. Eigen kracht en zelfregie ziet MOVISIE als belangrijke uitgangspunten voor beleid, maar zij wil wel wijzen op de gevaren die hierin schuilen. Niet alle mensen zijn in staat deze verantwoordelijkheid te nemen. Deze aanzienlijke stelselwijziging vraagt tijd om kwetsbare burgers hierin te laten groeien.

Zo signaleert MOVISIE dat jongeren met een verstandelijke beperking extra ondersteuning nodig hebben bij het vinden van werk en vragen om een andere benadering. Om te voorkomen dat deze groep aan de rand van samenleving komt te staan, blijft aparte aandacht voor kwetsbare groepen noodzakelijk.

Het tempo waarmee de maatregelen nu worden ingevoerd lijkt aan de snelle kant voor alle partijen: burgers, gemeenten en werkgevers. Laatstgenoemden vormen een cruciale schakel in het doen slagen van de Wet werken naar Vermogen. MOVISIE benadrukt het belang van inclusief (personeels)beleid, zodat ook daadwerkelijk ruimte ontstaat voor mensen met beperkingen die willen participeren. Dat vraagt om flexibiliteit en creativiteit van organisaties en bedrijven.
SZW wil gemeenten ruimere mogelijkheden bieden om van mensen met een uitkering een tegenprestatie te vragen, wellicht geeft dit mogelijkheden om burgerparticipatie te versterken.

Vrouwenemancipatie en homo-emancipatie
De regering wijst op ieders eigen verantwoordelijkheid waar het gaat om emancipatie en ziet voor zichzelf een rol waar emancipatie geen kans krijgt en de veiligheid en participatie achterblijven. MOVISIE juicht toe dat de regering zowel het belang van veiligheid als participatie onderstreept en dat zij daarin een actieve rol wil nemen. MOVISIE signaleert dat in het bijzonder de veiligheid van homojongeren, lesbische en bi-vrouwen, ouderen en transgenders nog de nodige aandacht vraagt. Voor vrouwenemancipatie onderschrijft MOVISIE dat op maat trajecten naar arbeid essentieel blijven, wat overigens ook betekent dat mannen in beweging moeten komen. Tot nu toe blijft de rol van mannen in het emancipatieproces onderbelicht.

Om de veiligheid van homo, lesbische, bi en transgender burgers te borgen en participatie van laagopgeleide vrouwen op de arbeidsmarkt te versterken, is het nodig dat ingezet wordt op effectieve interventies en op het toetsen van bestaande interventies op effectiviteit. Een voorwaarde voor een goede uitvoering van deze interventies is het vergroten van de competenties van professionals werkzaam bij politie, justitie en sociaal werk. Gemeenten kunnen hier meer dan voorheen een aanjagende en faciliterende functie bij vervullen.

Leefbare wijken
De overheid schept voorwaarden voor een grondhouding van burgerschap om te komen tot een samenleving op basis van gedeelde belangen en gedeelde verantwoordelijkheid, zo stelt het kabinet. MOVISIE vindt het positief dat het kabinet inzet op een actieprogramma bestrijding discriminatie en een agenda hedendaags burgerschap. Het lokale veld heeft immers behoefte aan actuele kennis, inspirerende voorbeelden en effectieve interventies om integraal en wijkgericht aan de slag te gaan met het creëren van verbinding tussen burgers. Zo kan er gewerkt worden aan leefbare en veilige wijken waarbij uitsluiting van groepen kwetsbare burgers wordt voorkomen.

Huiselijk geweld en sociale veiligheid
Het kabinet zet gelukkig de strijd tegen huiselijk en seksueel geweld door, zij het dat het beleid versnipperd blijft. Het ‘veld’ ijvert al heel lang voor een nationaal actieplan waarin overheden en veldpartijen samenwerken aan preventie en aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties.

Toch zijn er veel positieve ontwikkelingen op dit beleidsterrein. De aanpak van ouderenmishandeling, kindermishandeling, genitale verminking, mensenhandel / loverboys en kinderporno zijn prioriteiten volgens de begrotingen van VWS en Veiligheid & Justitie. Verder streeft het kabinet ernaar dat de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling op 1 januari 2012 van kracht wordt. Het stelsel van de (vrouwen)opvang wordt verbeterd. De Veiligheidshuizen worden ondersteund bij hun doorontwikkeling en zullen zich richten op het slagvaardiger en professioneler maken van de geïntegreerde, dadergerichte aanpak van veelplegers, huiselijk geweldplegers, risicojongeren en ex-gedetineerden. Slachtoffers van (zeden)misdrijven krijgen een sterkere positie in de strafrechtspleging.

MOVISIE ziet een wisselend beeld, met veel goede initiatieven en kansen, maar ook met risico’s voor groepen die toch al tot de zwakkere in de samenleving behoren. Het tempo van verandering en de gevraagde kanteling bij burgers en overheid zijn de risicofactoren in deze kabinetsperiode. MOVISIE pleit voor een strakke monitoring en verbinding: alleen daar waar het vangnet stevig is kan het tempo van verandering opgevoerd worden.

Bron: Movisie